تدوین برنامه درسی کارشناسی ارشد و دکترای فلسفه دین

تحول و ارتقای علوم انسانی و اسلامی شدن دانشگاه‌ها، موضوعی است که از دیرباز مورد توجه حضرت امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب اسلامی بوده است. به همین منظور شورای عالی انقلاب فرهنگی شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی را با عضویت برخی از اعضای شورای عالی، استادان و صاحب‌نظران و نخبگان حوزوی و دانشگاهی با شرح وظایف و مأموریت مشخص ایجاد کرد.

تحول و ارتقای علوم انسانی و اسلامی شدن دانشگاه‌ها، موضوعی است که از دیرباز مورد توجه حضرت امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب اسلامی بوده است. به همین منظور شورای عالی انقلاب فرهنگی شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی را با عضویت برخی از اعضای شورای عالی، استادان و صاحب‌نظران و نخبگان حوزوی و دانشگاهی با شرح وظایف و مأموریت مشخص ایجاد کرد. این شورای تخصصی دارای ۱۵ کارگروه در رشته‌های مختلف علوم انسانی است. پایگاه اطلاع‌رسانی دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی به منظور اطلاع از اقدامات صورت گرفته در کارگروه فلسفه دین و کلام جدید شورای تحول و ارتقای علوم انسانی با دکتر محمد محمدرضایی، رئیس این کارگروه و استاد پردیس قم دانشگاه تهران گفتگویی داشته که آن را در ادامه می‌خوانید.

آقای دکتر محمدرضایی! رشته فلسفه دین و کلام جدید یکی از رشته‌های جدید التأسیس است و شاید برخی از مخاطبان آشنایی‌ای با آن نداشته باشند. برای شروع توصیفی از این رشته داشته باشید.

همان طور که اشاره کردید رشته فلسفه دین، تحت همین عنوان، رشته‌ایست که سابقه‌ای طولانی در دانشگاه‌ها و محافل علمی ندارد و البته همانند اکثر رشته‌های علوم انسانی خاستگاه غربی دارد و بر اساس آن فرهنگ شکل گرفته است. این رشته با همان شاکله هم وارد کشور ما شده و بعضاً دانشگاه‌هایی این رشته را با عنوان فلسفه دین و یا کلام جدید تأسیس کرده‌اند.

فلسفه دین از دو واژه «فلسفه» و «دین» تشکیل شده و به کارکرد آن تفکر عقلانی در باب دین و آموزه‌های آن است. همان طور که اشاره شد به دلیل خاستگاه این رشته فرهنگ خاصی هم پشتوانه آن است. فلسفه در غرب قلمرو خاصی دارد و در نسبتی خاص با دین حاکم بر جهان غرب، یعنی مسیحیت، قرار می‌گیرد. آنچه در جهان غرب طی قرون متمادی متداول و حاکم بوده این است که دین امری رازوارانه است و فلسفه فعالیتی عقلانی و از این جهت فلسفه و دین دو حوزه مجزا هستند و دین نمی‌تواند مورد و محل تأمل فلسفی قرار گیرد. به عبارت دیگر غربی‌ها معمولاً مباحث دینی را مورد سنجش فلسفی قرار نمی‌داده‌اند اما اکنون این کار را با مباحث فلسفه دین به نحو جدی پی گرفته‌اند.

اما در جهان اسلام و تشیع این مسئله به نحو دیگری بوده است. در واقع دین ما نوعی عقلانیت را در دل خود دارد و قرآن و سنت در اسلام تأکید فراوان بر عقلانیت داشته‌اند و عقل یکی از منابع دین ما محسوب می‌شود، فلسفه دین بسیار به فرهنگ ما نزدیک است و اساساً ما در قالب سنتی، که همان مباحث کلامی و اعتقادی است، سابقه زیادی داریم. به قول شهید مطهری عقل شیعی ما از قدیم عقل فلسفی و عقلانی بوده است. بنابراین شکل گرفتن حوزه مطالعاتی فلسفه دین را باید در مجموع به فال نیک بگیریم و آن را یک فرصت برای خودمان تلقی کنیم.

اما همچنان که اشاره شد با توجه به این که خاستگاها این رشته غرب بوده است و با ورودش به کشور ما مباحثی را هم همراه با خود آورده است، باید جهت انجام اصلاحاتی در آن اقداماتی صورت بگیرد.

این وظیفه‌ایست که به عهده کارگروه فلسفه دین و کلام جدید شورای تحول و ارتقای علوم انسانی گذاشته شده است. این کارگروه جزء کاروره‌هایی است که طی چند وقت اخیر مشمول تحول واقع شده است و انشااله بتوانیم وظایفی را که به عهده داریم به انجام برسانیم.

ما همانند همه رشته هایی که مشمول تحول هستند بر اساس چهار اصل اسلامی‌سازی، بومی‌سازی، کارآمدسازی و بروزرسانی می خواهیم این رشته را تا آنجایی که در توان‌مان هست متحول کنیم.

شما اشاره کردید که فلسفه دین مزیت نسبی ماست و ما هم سابقه و هم روش خاص خودمان را در این زمینه داریم. پرسش این است که با توجه به این زمینه سنتی، و همچنین با توجه به این که در قالب نوین و جدید آن با همین عنوان فلسفه دین نیز کارهای بسیار خوبی صورت گرفته است، قرار است کارگروه فلسفه دین و کلام جدید چه کاری انجام دهد؟ به عبارت دیگر، از مباحث اعتقادی کلاسیک هم که بگذریم، در همین سال‌های محدودی که از عمر رشته فلسفه دین در کشور ما می‌گذرد می‌توان گفت که این رشته کارنامه درخشانی داشته و از مراکز پژوهشی حوزوی و دانشگاهی گرفته تا همایش‌های برگزار شده و مجلات متعدد مرتبط با این حوزه کارهای بسیار زیاد و ارزشمندی را ارائه کرده‌اند که می‌تواند مورد استفاده دانشجویان و محققان این رشته قرار بگیرد. با این وجود تحول رشته فلسفه دین قرار است با چه هدفی پیگیری شود؟

بله همان طور که اشاره کردید منابع ما طی سال‌های اخیر از غنای خوبی برخوردار شده و ما الان از ادبیات خوبی در زمینه فلسفه دین برخورداریم. اما ما با جریان تولید و گسترش این حوزه از علوم انسانی در غرب هم مواجهیم و کتاب‌هایی که در این زمینه از نویسندگان غربی ترجمه و چاپ می‌شود همچنان می‌توانند تصورات نادرستی را از مباحث این حوزه رقم بزنند.

ما می خواهیم فلسفه دین را با محوریت تفکر اسلامی شکل بدهیم و بگوییم که تفکرات دینی و اسلامی ما در ارتباط با این مباحث که نوعاً به شکلی برآمده از فرهنگ غرب مطرح شده‌اند، چه می‌گوید. البته ما منعی برای طرح تفکرات دیگر و اندیشه‌های نحله‌های مختلف فلسفی نداریم و قصدمان هم این نیست که رشته فلسفه دین را مضمحل کنیم، اما سعی‌مان این است که با نقد این تفکرات، مزایای تفکر دینی اسلامی را عیان کنیم.

در واقع آنچه غربی‌ها در مباحثشان در زمینه فلسفه دین مطرح می‌کنند برآمده از نگرش خاص فلسفی خودشان است و نمی‌توان آن را بر دیگر فرهنگ‌ها حاکم کرد. ما هم که برای خودمان فلسفه‌ای متفاوت و دینی متفاوت داریم می‌توانیم نگرش فلسفی خاص خودمان را به دین داشته باشیم. ما در واقع می‌خواهیم که تفکر دینی خودمان بر این حوزه حاکم باشد و در کنار آن، تفکرات فلسفی با رویکردهای دیگر را مورد سنجش عقلانی قرار بدهیم.

ما به دنبال آن هستیم که علاوه بر بهینه‌سازی ساختار آموزشی فلسفه دین، به استادان و دانشجویان‌مان این توجه را بدهیم که شما می‌توانید بر اساس تفکر دینی اسلامی، در حوزه فلسفه دین نظریه‌پردازی داشته باشید و فقط به تکرار آنچه فیلسوفان غربی گفته‌اند اکتفا نکنید. ما باید خودمان فعال و مبتکر و خلاق باشیم و بتوانیم اظهار نظر کنیم و در واقع می‌خواهیم دانشجو به گونه جهت داده شود که به سمت نظریه‌پردازی و به سمت خلاقیت بیشتر روی بیاورد، نه به سمت تقلید و تکرار مطالب اندیشمندان غربی.

در واقع پیرو این درس مولا امیرالمؤمنین هستیم که می‌فرماید «اضربوا بعض الرأی ببعض فانه یتولد منه الصواب». ما می‌خواهیم این طور نباشید که تفکر فلسفی دین ما همه غربی باشد. ما می‌خواهیم فلسفه دین اسلامی را مطرح کنیم و در کنار آن فلسفه دین غربی را هم مطرح کنیم و با هم مقایسه و بررسی کنیم و در پرتو این بررسی‌ها به یک نظریه صحیح برسیم.

کارگروه فلسفه دین و کلام جدید از چه زمانی آغاز به کار کرده و تا کنون چه اقداماتی را صورت داده است؟

این کارگروه کار خود را از دو سه سال پیش شروع کرده است، اما کار در آن به کندی پیش می‌رفته و در واقع فعالیت چندانی نداشته است. بعد از تغییر در مدیریت کارگروه ما سعی کرده‌ایم که با مشارکت همه محافل و گروه‌های علمی فعال در این زمینه در جهت اهدافی که بیان شد حرکت کنیم.

در همین رابطه کمیته‌هایی را تشکیل داده‌ایم و دوستان و صاحب‌نظرانی که در جلسات کمیته‌ها شرکت داشته‌اند مباحث مفید و پیشنهادات خوبی داشته‌اند که بررسی شده است.

در حال حاضر هم عناوین دروس در کمیته‌ها در حال نهایی شدن است و بعد از ان سرفصل‌های مربوطه نگاشته خواهد شد.

برنامه‌های آموزشی و درسی که در دست تدوین دارید برای چه رشته‌ها و چه مقاطعی است؟

فلسفه دین و کلام جدید در حال حاضر فقط یک رشته است. البته پیشنهاداتی در مورد تأسیس رشته فلسفه دین اسلامی یا تفکیک فلسفه دین از کلام جدید مطرح شده است، اما در حال حاضر ما فقط برای رشته فلسفه دین در مقاطع کارشناسی ارشد و دکترا در حال تدوین برنامه هستیم و اولویت ما هم کارشناسی ارشد است.

بعد از تدوین سرفصل ها نیز وارد مرحله تدوین کتاب خواهیم شد و از همین الان هم افرادی برای این کار شناسایی شده‌اند و خوشبختانه با توجه به زمینه‌ای که در این حوزه شده بعضی از دوستان هم خودشان پیشنهاد تألیف کتاب داده‌اند.

برنامه‌های در دست تدوین کی نهایی و اجرایی خواهد شد؟

ما امیدواریم که طی چند ماه آینده پرونده برنامه‌ها بسته شود.

آیا فعالیت کارگروه فلسفه دین و کلام جدید بعد از تدوین سرفصل‌ها همچنان ادامه خواهد داشت یا مأموریت آن پایان خواهد یافت؟

باید ببینیم که آیا برنامه نیاز به تجدیدنظر دارد یا نه. چون یکی از چیزهایی که در مورد برنامه‌ها مطرح است این است که باید دائماً هر چند سال یک بار اصلاح شوند و باید برای این مسئله بازخوردها دریافت شود.

با توجه به این که فقط تدوین دو برنامه به کارگروه فلسفه دین و کلام جدید سپرده شده چرا این کارگروه ذیل کارگروه فلسفه قرار نگرفت؟ می‌توانست کمیته‌ای از ان کارگروه باشد.

خب الان ما رشته‌های متعددی در زمینه فلسفه در کشور داریم و فلسفه دین هم برنامه خاص خود را دارد. می‌توانم بگویم که شاید به خاطر اهمیت این رشته بوده است که تصمیم گرفته شده به صورت مجزا روی آن بحث و بررسی صورت بگیرد.

در پایان اگر نکته‌ای هست بفرمایید.

من چشم‌انداز خوبی را برای رشته فلسفه دین می‌بینم و امیدوارم که بتوانیم با همکاری دوستان گام‌های مؤثری را برای این رشته برداریم.

استقبال خوبی هم در محافل علمی شده است و دوستان و اساتید مختلف استقبال کرده‌اند و پیشنهداتی داشته‌اند و من امیدوارم در ماه‌های آینده بتوانیم گام‌های بسیار خوبی را در این زمینه برداریم.

منبع: پایگاه شورای عالی انقلاب فرهنگی

خیلی بدضعیفمتوسطخوبعالی (امتیازی داده نشده)
Loading...Loading...

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>